Giriş
Ağır zədədən sonra meydana qayıtmaq dönüşün ən görünən, amma ən az həlledici hissəsidir. Əsl sınaq idmançının əvvəlki sürətini və qərarvermə qabiliyyətini bərpa etməsi, ardıcıl yarış yükünü nə vaxt təhlükəsiz daşıya bilməsidir. Bu prosesin mühüm hissəsi zədə sonrası reabilitasiya mərhələsidir.
Zədədən sonrakı reabilitasiya yalnız əzələni və ya oynağı gücləndirməkdən ibarət deyil. Virgil van Dijk, Klay Tompson, Kevin Durant, Zlatan İbrahimoviç, Rocer Federer, Rafael Nadal, Novak Cokoviç, Tayqer Vuds, Kriştianu Ronaldu və Ronaldo Nazário fərqli idman növlərində dönüşün necə mərhələli qurulduğunu göstərirlər. Onların təcrübələri eyni üsulun nümunələri deyil; fərqli zədələrə, bədənlərə və yarış təqvimlərinə verilən fərqli cavablardır. Hər birində zədə sonrası reabilitasiya idmançının ehtiyaclarına uyğun planlaşdırılır.
Bu idmançıları müqayisə etməkdə məqsəd tibbi protokol hazırlamaq yox, performansa qayıdışın ümumi məntiqini anlamaqdır. Reabilitasiyanın müddəti zədənin növündən asılıdır. Tələsmək və ya hazır olmadan yarış yükünü artırmaq isə istənilən səviyyədə risk yaradır. Buna görə zədə sonrası reabilitasiya zamanı mərhələli irəliləyişə üstünlük verilir.
İdmançıların dönüş nümunələri
Komanda idmanlarında: təmas, ritm və təkrar yük
Virgil van Dijk 2020-ci ildə diz bağını zədələdikdən sonra 2021-ci ildə meydana qayıtdı. Mərkəz müdafiəçisi üçün bu, təkcə qaçış qabiliyyətini bərpa etmək demək deyildi. O, rəqibin hərəkətini oxumalı, təmas zamanı tarazlığını qorumalı və oyunun sürətləndiyi anlarda düzgün qərar verməli idi. Zədə sonrası reabilitasiya bu bacarıqları da tədricən məşqə qaytarmağı nəzərdə tutur.
Klay Tompsonun hekayəsi bərpanın həmişə düzxətli olmadığını göstərir. Əvvəl diz bağından zədə alan basketbolçu, daha sonra Axilles vətərinin zədəsi səbəbindən uzun müddət meydandan kənarda qaldı. 2022-ci ildə qayıdanda əsas məsələ yalnız atış formasını bərpa etmək deyildi. NBA-nın sıx mövsüm cədvəlinin yükünü yenidən daşımaq da ayrıca sınaq idi. Zədə sonrası reabilitasiya zamanı məşqlə yarış yükü arasında uyğun keçid yaratmaq vacibdir.
Kevin Durant 2019-cu ildə Axilles vətərini zədələdi və 2020-ci ilin sonunda meydana qayıtdı. Onun nümunəsi zədədən sonra yüksək səviyyəli hücum bacarıqlarını qorumağın mümkünlüyünü göstərir. Lakin bir neçə uğurlu oyun bütöv mövsümə hazır olmağın sübutu deyil. Oyun ritmi, sürətin dəyişməsi və ardıcıl oyunlara uyğunlaşma ayrıca qiymətləndirilməlidir; zədə sonrası reabilitasiya bu tələbləri mərhələli şəkildə nəzərə almalıdır.
Zlatan İbrahimoviç 2017-ci ildə ciddi diz zədəsi aldıqdan sonra həmin ilin sonunda meydana qayıtdı. Onun təcrübəsi yaşına və oyun tərzinə görə gücün, fiziki mübarizənin əhəmiyyətini önə çəkir. Eyni zamanda, təcrübənin bədənə düşən yükü avtomatik olaraq aradan qaldırmadığını da xatırladır. Zədə sonrası reabilitasiya idmançının fərdi xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmalıdır.
Fərdi idmanlarda: cədvəl, hərəkət keyfiyyəti və səbir
Rocer Federer 2020-ci ildə dizindən əməliyyat olunduqdan sonra 2021-ci ildə korta qayıtdı. Tennisdə idmançı hər istiqamətə sürətlənir, dayanır və yenidən hərəkətə başlayır. Buna görə məşqdə düz xətt üzrə qaça bilmək yarış intensivliyinə hazır olmaq demək deyil. Zədə sonrası reabilitasiya kortdakı hərəkətlərin tədricən məşqə daxil edilməsini tələb edir.
Rafael Nadal 2021-ci ildə ayağındakı problemə görə mövsümün böyük hissəsini buraxdı. 2022-ci ilin əvvəlində korta qayıdaraq Australian Open turnirinin qalibi oldu. Bu nəticə dönüşün təkcə fiziki deyil, taktiki tərəfini də göstərir: oyunçu hər xalın ritmini, meydançadakı mövqeyini və enerjisini yenidən idarə etməlidir. Zədə sonrası reabilitasiya həmin oyun tələblərinə uyğunlaşmağa da kömək edir.
Novak Cokoviç 2018-ci ildə dirsəyindən əməliyyat olunduqdan sonra mövsüm ərzində formasını bərpa etdi və həmin il Uimbldonla ABŞ Açıq çempionatını qazandı. Onun nümunəsi nəticələrin qısa müddətdə yaxşılaşa biləcəyini göstərir, amma bu, hər idmançının eyni vaxta və cədvələ uyğun qayıdacağı demək deyil. Zədə sonrası reabilitasiya fərdi irəliləyiş tempinə əsaslanmalıdır.
Tayqer Vuds bel əməliyyatından sonra uzun müddət yarışlarda iştirak etmədi və 2018-ci ildə rəqabətli qolfə qayıtdı. 2019-cu ildə Masters turnirində qazandığı qələbə onun dönüşünü ilin ən yaddaqalan idman hadisələrindən birinə çevirdi. Qolfda zədə təkrarlanan zərbə hərəkətinə və dözümlülüyə təsir edə bilər. Buna görə təkcə ağrısız oynamaq deyil, hərəkəti turnir boyu sabit saxlamaq da vacibdir. Zədə sonrası reabilitasiya bu sabitliyin yoxlanmasını əhatə edir.
Kriştianu Ronaldu 2016-cı il Avropa çempionatının finalında dizindən zədə aldı və oyunu davam etdirə bilmədi. Onun nümunəsində uzunmüddətli fasilədən çox, turnir ərzində hazır vəziyyətə qayıtmaq məsələsi önə çıxır. Gözlənilməz məhdudiyyət yarandıqda belə, oyunçu komandanın nəticəsinə töhfə vermək üçün rolunu dəyişə bilər. Zədə sonrası reabilitasiya zamanı bu cür qərarlar tibbi komanda ilə birlikdə verilməlidir.
Ronaldo Nazário 2000-ci ildə dizindən ağır zədə aldı. Uzun fasilədən sonra 2002-ci ildə dünya çempionatında meydana çıxdı. Onun hekayəsi bir mövsümü deyil, karyera boyu qarşıya qoyulan məqsədi qorumağın nümunəsidir. Dönüş vaxtı turnirin tarixinə deyil, bədənin hazırlığına söykənməlidir. Zədə sonrası reabilitasiya üçün vahid təqvim yoxdur.
Ач холбогдолтой хүчин зүйлс
Эхний хүчин зүйл бол тамирчин бүрд тохируулсан fizioterapiya proqramı болон үе шат бүрийн тодорхой зорилго юм. Үений хөдөлгөөний далайц, хүч, тэнцвэр, хурд авах чадвар, чиглэлээ өөрчлөх чадвар нь тус тусдаа үнэлэгдэнэ. Тамирчин нэг үе шатанд бэлэн мэт харагдавч дараагийн шатанд хүндрэлтэй тулгарч болно. Zədə sonrası reabilitasiya zamanı bu göstəricilər müntəzəm izlənməlidir.
Хоёр дахь хүчин зүйл бол məşq intensivliyi ба тэмцээний ачааллын хооронд шаталсан шилжилт хийх явдал. Бэлтгэлийн зааланд амжилттай сорил давах нь performans bərpası бүрэн дууссоныг илтгэхгүй. Багийн спортын тамирчин биетэй тулгарах нөхцөлд, теннисчин дараалсан урт солилцоонд, гольфчин тэмцээний турш давтагдах хөдөлгөөнд аажмаар дасах хэрэгтэй. Ачааллыг хянаж, биеийн хариу үйлдэлд нийцүүлэн нэмэгдүүлэх нь чухал. Zədə sonrası reabilitasiya энэ шилжилтийг təhlükəsiz şəkildə planlamağa imkan verir.
Гурав дахь хүчин зүйл бол risk qiymətləndirilməsi болон тамирчин өөрийгөө хэрхэн мэдэрч байгааг харгалзан үзэх юм. Эмнэлгийн баг, дасгалжуулагч нар бэлтгэлийн үзүүлэлт, өвдөлт, ядаргааны дохио болон тэмцээний хуваарийг хамтад нь үнэлэх хэрэгтэй. Ганц сайн өдөр бие бүрэн бэлэн болсны баталгаа биш. Zədə sonrası reabilitasiya zamanı qərarlar tək bir məşqin nəticəsinə əsaslanmamalıdır.
psixoloji dəstək бол биеийн нөхөн сэргээх үйл явцаас тусдаа зүйл биш. Дахин гэмтэхээс айх нь хурд, биетэй тулгарах байдал, шийдвэр гаргалтад нөлөөлж болно. Харин өөртөө итгэх итгэл зөвхөн урам зоригоор бус, бэлтгэлийн үе шатуудыг амжилттай давснаар бий болдог. Oyun səviyyəsinin bərpası zamanı биеийн үзүүлэлтээс гадна энэ итгэл тэмцээний нөхцөлд хэрхэн илэрч байгаа нь чухал. Zədə sonrası reabilitasiya биеийн болон сэтгэл зүйн бэлтгэлийг хамтад нь дэмжинэ.
Тоглолтын жишээ хувилбар
Урт хугацааны завсарлагааны дараа эргэн ирж буй хөлбөмбөгчин багийнхаа чухал тоглолтод бэлдэж байна гэж төсөөлье. Түүнийг шууд бүтэн 90 минут тоглуулахын оронд бэлтгэлийн долоо хоногт богино, өндөр эрчимтэй хэсгүүдэд хэрхэн хариу үзүүлж байгааг ажиглана. Тоглолтын үеэр урьдчилан тогтоосон минутын хязгаар болон сэлгээний төлөвлөгөө гаргана. Zədə sonrası reabilitasiya üçün bu cür mərhələli yanaşma yüklənməni idarə etməyə kömək edir.
Эхний үед тоглогч бөмбөгийг ойр ойрхон авах, чиглэлээ хянаж өөрчлөх боломжтой байрлалд тоглож болно. Өрсөлдөгчийн тоглолтын хэмнэл нэмэгдэхэд дасгалжуулагч ачааллыг үргэлжлүүлэн хянах хэрэгтэй. Учир нь тоглолтын сүүлийн минутад ядарснаар хөдөлгөөний чанар өөрчлөгдөж болно. Энэ бол тодорхой нэг тамирчны бодит түүх биш, харин гэмтлийн дараах нөхөн сэргээх явц болон тоглолтын ачааллыг хэрхэн үе шаттай төлөвлөж болохыг харуулсан жишээ юм. Zədə sonrası reabilitasiya zamanı məşqdən sonra bədənin reaksiyası da nəzərə alınır.
Ийм арга барилд амжилтыг зөвхөн гоол, оноо, үр дүнгээр хэмжихгүй. Тоглогч төлөвлөсөн ачааллыг хэрхэн дааж байгаа, тоглолтын дараа бие нь хэрхэн хариу үзүүлж байгаа, дараагийн бэлтгэлд хэр бэлэн байгаа зэргийг ч харгалзана. Reabilitasiya müddəti irəliləyişə və idmançının vəziyyətinə uyğun müəyyən edilir.
Түгнэлт
Эдгээр арван тамирчны туршлага эргэн ирэх нэгдсэн хуваарь байдаггүйг харуулж байна. Гэмтлийн дараах нөхөн сэргээх үйл явц эмчилгээ, биеийн сэргэлтээс эхэлж, тоглолтын хэмнэл, тэмцээний ачаалал, өөртөө итгэх итгэлийг сэргээх хүртэл үргэлжилдэг. Oyun səviyyəsinin bərpası bu үйл явцын чухал хэсэг юм.
Хамгийн амжилттай эргэн ирэлтэд тэвчээр гэдэг нь зүгээр хүлээх бус, хэмжиж болох ахицад тулгуурлан үйл явцыг удирдахыг хэлнэ. Тамирчин талбайдаа эргэн ирж болно. Харин өмнөх түвшиндээ тогтвортой тоглох нь тусдаа үе шат юм. Zədə sonrası reabilitasiya planlı, fərdi və davamlı olduqda bu mərhələyə təhlükəsiz çatmaq mümkün olur.